ANTONÍN GEHLERT
19. 2. 1876 · LADUNGAna iz. 13 Ekim 1918’de İtalya’daki Gallipoli’de öldü.
SPECIAL SCUBA DIVISION← PROJELERDEVAM EDEN PROJE · 01 ÇANAKKALE · GALLIPOLI
DARDANELLES
WHERE EMPIRES SANK
İki Gallipoli. Tek bir insan hikâyesi.
01 / ARAŞTIRMA
WHERE EMPIRES SANK · ARCHIVES
İki Gallipoli ve Antonín Gehlert’in hikâyesi
Çanakkale Boğazı’nda başlayan bir iz, bizi Ore Dağları’na, İtalya’daki esaret yıllarına ve savaştan sonra bile cevap bekleyen bir aileye götürdü.
Yola batıklardan çıktık. Fakat kısa sürede gemilerin çok daha geniş bir hikâyenin yalnızca görünen ucu olduğunu anladık. İsimlerinin ardında askerî birlikler, hastaneler, esir kampları, mezarlıklar ve her şeyden önce insanlar vardı.
Araştırmamız bizi askerî arşivlere, eski gazetelere, resmî ilanlara ve ölüm kayıtlarına taşıdı. Bulduğumuz her cevap yeni sorular doğurdu. İsimlerden biri bizi Ore Dağları’na kadar götürdü.
BİNLERCEİNCELENEN SAYFA≈ 3.000KAYITLARDAKİ İSİMONLARCADÖNEM HABERİ
01 / LİSTEDEKİ İSİM
Listedeki isim
Antonín Gehlert, 19 Şubat 1876’da Ore Dağları’ndaki Ladung’da, bugünkü Lesná’da doğdu. Resmî ikamet yeri Gebirgsneudorf, bugünkü Nová Ves v Horách’tı.
Gallipoli ile ilişkilendirilen askerlerin çalışma listesinde ölüm ve defin yeri yalnızca ‘Gallipoli’ olarak yazılmıştı. Çanakkale ile bağlantılı Avusturya-Macaristan askerlerini araştırdığımız için bu izin doğrudan Türkiye’ye uzandığını düşündük.
İsim, doğum tarihi ve birlik bilgisi ikna ediciydi. Ancak tarih araştırmasında olası görünmek yeterli değildir. Her bilgi başka kaynaklarla karşılaştırılmalıdır. Basit görünen iz yön değiştirmeye başladı.
02 / ORE DAĞLARI’NDAN BİR ADAM
Ore Dağları’ndan bir adam
Almanca askerî kayıtlarda adı Anton Gehlert olarak geçer. Katolikti, Almanca okuyup yazabiliyordu ve yaklaşık 175 santimetre boyundaydı. Sarı saçlı, kahverengi gözlü, sivri burunlu ve uzun yüzlüydü.
Bir belge mesleğini ‘Ziegelarbeiter’, yani tuğla fabrikası işçisi olarak verir. Daha sonraki Çekoslovak ilanı ise onu orman işçisi olarak tanımlar. Meslek değiştirmiş ya da bilgi yanlış kaydedilmiş olabilir. Bu çelişkiyi olduğu gibi bırakıyoruz.
Antonín evliydi. Eşi Marie, Ladung’da 16 numaralı evde yaşıyordu. Belgeler birkaç temel bilgi sakladı; satırların arasında ise büyük bir sessizlik kaldı.
03 / ASKERÎ HAYAT
Tarihlerle yazılmış bir askerî hayat
Antonín 25 Nisan 1898’de 92. Piyade Alayı’na alındı ve aynı sonbahar temel eğitim gördü.
1901, 1903 ve 1905 yıllarında yeniden talimlere çağrıldı. 1908’de 9. Landwehr Piyade Alayı’na aktarıldı. O dönemdeki yükümlülüğü 31 Aralık 1910’da sona erdi.
Fakat 3 Eylül 1914’te savaş süresince yeniden göreve çağrıldı. Otuz sekiz yaşındaydı; evli ve çalışan bir adam olarak Ladung’dan ayrılırken Marie evde kaldı. Cephelerde izlediği kesin yol bilinmiyor.
04 / İZ DALLANIYOR
Tek başına soyadı yetmez
Araştırma bizi Ore Dağları’nın küçük bir bölgesinde aynı soyadı taşıyan başka erkeklere götürdü.
Başka bir Antonín Gehlert 1890’da Rudolice’de doğmuştu. Yine Rudolice doğumlu Ferdinand Gehlert, 1918’de Ferizovič yakınındaki bir sahra hastanesinde zatürreden öldü. Bir ölüm defteri dizininde üçüncü bir Antonín daha çıktı; fakat atıf yapılan kayıt bulunamadı.
Bu kişiler akraba mıydı, yoksa aynı soyadının tekrarı mıydı? Henüz bilmiyoruz. Kayıtları yalnızca isim benzerliğine dayanarak birleştirmiyoruz; doğum tarihi, yer, ikamet, birlik ve kronoloji de uyuşmalıdır.
ANTONÍN GEHLERT
27. 11. 1890 · RUDOLICEAynı bölgeden bir adaş. Ayrı bir hayat.
FERDINAND GEHLERT
1873 · RUDOLICE1918’de Ferizovič yakınındaki askerî hastanede öldü.
05 / RESMÎ GAZETE · 1923
Marie hâlâ bekliyordu
Savaşın bitiminden beş yıl sonra Antonín’in hikâyesi Çekoslovakya Cumhuriyeti Resmî Gazetesi’nde yeniden göründü. 26 Haziran 1923 tarihli ilan, eşi Marie Gehlertová’nın başlattığı yargı süreciyle ilgiliydi.
Antonín 1 Temmuz 1918’den beri kayıptı. Eve dönmemişti ve ailesinin yaşayıp yaşamadığına dair resmî bilgisi yoktu. Marie, mahkemeden onun ölü ilan edilmesini ve evliliğin sona erdirilmesini istedi.
İlan, hayattaysa Antonín’i mahkemeye başvurmaya çağırıyor ve kaderini bilenlerden haber bekliyordu. Kuru hukuk dilinin arkasında yıllar sonra bile cevap bekleyen bir kadın vardı.
06 / BİLİNEN SON YOLCULUK
İki Gallipoli
Antonín 28 Ağustos 1917’de İtalyanlara esir düştü. Nerede ve hangi koşullarda yakalandığını bilmiyoruz. 1 Temmuz 1918’den itibaren kayıp sayıldı.
Askerî kayıt 13 Ekim 1918’de Gallipoli’de öldüğünü bildiriyor. Ancak Çanakkale Boğazı’ndaki Gelibolu’da değil; Güney İtalya’daki Gallipoli’de. Tek bir coğrafi not bütün hikâyeyi değiştirdi.
Türkiye’deki Çanakkale ile kurulan ilk bağlantı yanlıştı. Böyle hataları düzeltmek araştırmamızın temel nedenlerinden biridir.
07 / GALLIPOLI, İTALYA · 1921
Kellert Anton
Gallipoli’de ölen savaş esirlerinin İtalyan belediye kaydında on üçüncü satırda ‘Kellert Anton’ adı yer alır. Kökeni ‘Sconosciuta’, yani bilinmiyor olarak yazılmıştır.
Bu, Gehlert soyadının bozulmuş yazımı olabilir. Ancak satır tek başına kimliği kanıtlamaz. Bağlantıyı olası görüyoruz, kesin saymıyoruz. Belirleyici kaynak aynı ölüm tarihini ve İtalya’daki Gallipoli’yi gösteren ayrı askerî kayıttır.
Belirsizliği saklamıyoruz. O da hikâyenin bir parçası.
08 / AÇIK SORULAR
Hâlâ aradığımız mezar
Defin kartı Antonín’in İtalya’daki Gallipoli’de, ‘aynı yerde’ gömüldüğünü belirtir. Mezarın tam yerini, kalıntıların taşınıp taşınmadığını ve ölüm nedenini bilmiyoruz.
Antonín savaşın bitmesine bir aydan az kala öldü. Hastalık, yara veya esaret koşulları mı? Bulduğumuz hiçbir belge henüz cevap vermiyor.
- Nerede ve hangi koşullarda esir düştü?
- Gallipoli’de ölümüne ne sebep oldu?
- Mezarı bugün nerede?
09 / BUGÜNE DÖNÜŞ
Yanlış bir iz, kayıp bir hikâye değildir
Antonín Gehlert’in Türkiye’deki Çanakkale’ye uzanan izi yanlış çıktı. Fakat hikâyesi bir çıkmaz değildi.
Başlangıçta elimizde bir listedeki tek satır vardı. Bugün doğum yerini, evini, askerî hizmetini, eşinin adını, ölüm yerini ve tarihini biliyoruz. Cevapsız kalan soruların çokluğunu da görüyoruz.
Tarih nadiren düz bir çizgide ilerler. Kesin görünen bilgi yanlış çıkar; yüzyıl sonra bulunan belge bütün hikâyeyi başka ülkeye taşır. Bu nedenle kaynakları karşılaştırıyor ve çelişkileri silmiyoruz.
Where Empires Sank yalnızca suyun altında kalan gemilerin hikâyesi değildir. Aynı zamanda isimleri arşiv sayfaları arasında kalan erkeklerin ve bazen hiçbir zaman cevap alamayan ailelerin hikâyesidir.
Araştırma devam ediyor.
GİZLİLİK
Ziyaretçi trafiğini ve teknik performansı ölçmek için Cloudflare Web Analytics kullanıyoruz. Cloudflare’e göre bu araç çerez saklamaz, ziyaretçileri farklı siteler arasında izlemez ve yalnızca trafik, cihazlar ve site performansı hakkında toplu istatistikler sağlar.